حکمت الهی 1
حكيمانه بودن طوفان
تهيهكننده:
حسن اكبري
قسمت اول
ادراك و اعتقاد به خداوند متعال اساس تمام شئون والاي اجتماعي و تكامل فردي انسان است. البته به اعتقاد ما لبّ اين ادراك، فطري بشر است، اما ادارك فطري، امری شخصي، موسمي و اجمالي است.
به همين خاطر در تمام زمانها و مكانها براي تمام بشر ظهور و بروز ندارد و قبل از تبديل به علم حصولي قابل ارایه به غير نيست از اين رو دانشمندان و فرزانگان بشر براي كسب معرفت تفصيلي- تحقيقي، دفع و رفع شبهات و و پاسخ به اشكالات پيرامون وجود خداوند متعال برا هين متعدد و مختلف ارایه كردهاند.
از جمله براهين ارایه شده، برهان فراگير و همگاني به نام برهان نظم ميباشد، كه از قديم الايام براي اثبات وجود ناظمي عليم، قادر، حكيم و مريد براي جهان، اقامه شده و ميشود.
در طول تاريخ، كساني بوده و هستند كه وجود خدا را منكرند و يا در وجود او شك و ترديد دارند و در صدد ايراد خدشه به براهين وجود خداوند از جمله برهان نظم بوده و هستند.
آقاي هيوم[1] (1711-1776) از شكاكان ولاادري گرايان در وجود خداوند متعال است.
وي در كتاب «محاوراتي درباره دين طبيعي»پيرامون اثبات وجود خداوند متعال، انتقاداتي را مطرح نموده است، وي در مقام اشكال به برهان نظم ميگويد:« .... وقتي كسي طبيعت را مطالعه كند و همه اوصاف ناخوشايند آن يعني طوفانها و زلزلهها و ناسازگاری های يك قسمت طبيعت با قسمت ديگر را مشاهده كند، آيا ميتواند نتيجه بگيرد كه آن طرحريزي از يك عقل سليم و خوب ناشي شده است؟[2]
به ديگر سخن، آقاي هيوم ميگويد:« وجود ناظم و طراّح در جهان، در صورتي صادق است كه جهان از نظم مملوّ باشد و هيچ كژي [=بينظمي] در آن رسوخ نكند، اما وقتي جهان از نظم و بينظمي تركيب يافته باشد اين دليل بر نبود ناظم هوشمند و قدرتمند است.[3]
حاصل آنكه، آقاي هيوم در اين اشكال دو مطلب را نشانه گرفته است.
1. نظم عام جهان: وي معتقد است بين تمام اجزاء جهان نظم حاكم نيست، در نتيجه وجود ناظم عليم و قدرتمند از طريق برهان نظم اثبات نميگردد.
2. حكمت و عدل الهي: وي ميگويد: وجود حوادثي مانند طوفانها با حكمت و عدل الهي سازگار نيست. پاسخهاي متعددی به اين اشكال آقاي هيوم ميتوان داد، ليكن در اين مقاله پاسخ اشكال با مطالعه و بررسي حادثه ی طوفان با استفاده از علوم تجربي نظير- دانش جغرافيا- ارایه ميگردد. تا اينكه اثبات گردد از نظر علوم تجربي، طوفانها از نظم علّي[4] و نظم غایي[5] شگفت انگيزي برخوردار بوده،و در نتيجه پديده طوفان خارج از نظام عالم نبوده و آثار و فواید فراواني در ايجاد و بقاء ساير موجودات جهان دارد و در نتيجه موافق حكمت الهي بلكه ناشي از حكمت بالغه خداوند متعال است. پس وجود آن ضروري است و نبود آن خلاف حكمت و عدالت خداوند است.
اين تحقيق از يك خاتمه و سه فصل با عناوين ذيل تشكيل گرديده است:
فصل اول: تعريف طوفان و اقسام آن؛
فصل دوم: علل پيدايش طوفان ها( نظم علّي حاكم بر طوفانها )؛
فصل سوم: فواید و آثار طوفانها در ايجاد و برقراري حيات در هستي( نظم غایي طوفانها ).
جادارد اینجا از استاد محترم وبزرگوار حجه الاسلام و المسلمین حاج اقا ذوقی کمال تشکر را داشته باشم که حق زیادی بر گردن ما دارند . و دوستان در این تحقیق اگر نقصی دیدند قطعا مستند به حقیر می باشد و هر چه نقطه قوت باشد از لطف استاد بزرگوار می باشد.
لغت نامه دهخدا ميگويد:« طوفان انقلاب سخت هوا، باران سخت، باراني كه همه جا برسد، سیل غرق كننده، سيل يا آبي كه از زمين برآيد و همه را غرق كند، شدت باد تند و هر چیز بسياری كه احاطه كند تمام جماعت را، می باشد».[6]
ابن منظور گفته است:« طوفان عبارت است از: آبي كه همه مكان و محوطه را بپوشاند و گفته شده طوفان به آب باراني كه توسط كثرت آن افرادي غرق شوند را گويند».[7]
و صاحب مفردات الفاظ قرآن ميگويد: طوفان عبارت است از:« هر حادثهاي كه احاطه بر انسان پيدا كند را طوفان گويند. كه اين لفظ طوفان متعارف شده است در آبي كه بخاطر كثرت آن، همه جا را فرا به گيرد و اين متعارف شدن هم بدليل اين است كه حادثهاي كه قوم نوح را فراگرفت آب بود».[8]
تعريف اصطلاحي طوفان (در اصطلاح علم جغرافيا- گرايش آب و هوا-) در اصطلاح برای طوفان تعریف هایی ذکر شده است که در ذیل دو نمونه را ذکر می کنیم:
1.طوفان چيزي است كه در هوا رخ ميدهد و داراي طبيعتي تكان دهنده و خشن است.[9]
2.يك وضعيت برآشفتۀ هوایی است، كه در آن باران سنگيني ميبارد و توأم با رعد و برق و بادهاي شديدي ميشود.[10]
جمع بندي: طوفان در لغت انقلاب سخت و باران سخت، باراني كه به همه جا برسد و سيل غرق کننده را گويند و در اصطلاح علم جغرافيا طوفان چيزي است كه در هوا رخ ميدهد و داراي طبيعتي تكان دهنده است. كه همراه با باران سنگين كه توأم با رعد و برق و بادهاي شديد است،می باشد.
عبارت است از صعود پرقدرت شن و ذرات گردوغبار در اثر بادهاي سخت.[11]
اين گونه از طوفانها در درياهاي آزاد ايجاد شده و از ويژگيهاي آن خسارت ناشي از بادهاي شديد، ريزش شديد باران، امواج طوفاني دريا، امواج ساحلي شديد، سيل دريايي، سيل رودخانهاي، رعد و برق ميباشد.[12]
ناپايداري توده ی هوا يا عوامل ديناميك سطوح بالاي اتمسفر گاه چنان شديد ميشوند كه هواي گرم و مرطوب در منطقهاي محدود (معمولاً به قطر 10 كيلومتر) به سرعت صعود ميكنند و رگبارها يا طوفانها گردوغبار شديدي را بوجود ميآورد چنين سيستم هاي چرخشي را «تندر» مينامند. اين سيستم هاي كوچك، علاوه بر بارش شديد، رعد و برق نيز ايجاد ميكنند و اگر شديد باشند «توفنديا هاريكن» بوجود ميآورند.[13]
گاه قسمت هايي از بستر درياها و اقيانوسها به طور ناگهاني در جهت بالا و پايين جابجا ميشوند، در پي اين امر آبها از حالت اوليه خارج ميگردند و امواجي بر سطح درياها و اقيانوسها منتشر ميشود كه زمين شناسان به آنها طوفان دريايي(موج بندر يا دريا لرزه) گويند.[14]
يكي از انواع طوفانها گردبادها هستند كه انواع مختلفي دارند و داراي شدت و ضعف ميباشند، در مطالب ذيل ابتدا به تعريف گردبادو سپس به بيان اقسام آن ميپردازيم:
گردباد را به سه نحو تعريف كردهاند:
الف)گردباد عبارت است از سيستم حجيم در فضا با فشار كم همراه با بادهاي شديدي كه در جهت مخالف عقربههاي ساعت در نيم كره شمالي و در جهت عقربه هاي ساعت در نيم كره جنوبي ايجاد ميشود به اين سيستم در اقيانوس آرام جنوبي و آتلانتيك غربي و اقيانوس آرام شرقي گردباد و در اقيانوس غربي طوفان هاي سخت، اطلاق ميشود.[15]
ب)گردباد نوعي پديده آب و هوایي است كه متشكل از يك سيستم بادي پيچشي ميباشد.[16]
ج)گردباد ستون چرخندهاي از خاك و شن نرم است كه شعاع عمل افقي آن كم بوده و در حال چرخش خاك هاي نرم و يا اشياء سبك را با خود به گردش ميآورد و در هوا پراكنده مينمايد. و بيشتر در مناطق خشك كويري مشاهده ميشود.[17]
سیاه باد به يك ستون هواي به شدت متلاطم گويند كه حركت دوراني دارد و به يك سيستم ابري «كومولونيمبوس»[19] متصل است. و مقدمه ايجاد اين طوفان، طوفان تندري[20] است.
اين پديده شگفت انگيز به طور ناگهاني در هوا ظاهر ميشود، گر چه معمولاً در نواحياي از آمريكا، خاور دور و آمريكاي شمالي اتفاق ميافتد.[21]
تورنادوها ميتوانند در هر نقطه از زمين بوجود آيند اما فراوان ترين محل تشكيل آنها شرق كوههاي«راكي» در ايالت متحده است، آنها يكي از پرقدرترين طوفانها محسوب ميشوند، اگر در صحرا ايجاد شوند قدرت زيادي ندارند و تنها ماسه را بلند ميكند كه به آنها «گردباد» گويند. و اگر بر روي آب تشكيل شوند «فوران هاي آب»( water spouts) [=واتر سپات] ناميده ميشوند.[22] تورنادو نخست مانند ابر قیفی شکل ظاهر میشود که به طرف پائین از کف ابر کمولونیمبوس گسترش یافته است بعد از انکه این قیف با زمین تماس حاصل نمود خراب کردن ساختمانها و مکش ذرات گرد و خاک را به داخل خود شروع می کند.وسایل نقلیه حیوانات واشیاء سنگین را ممکن است از زمین بلند کرده و چند صد متر دورتر به زمین اندازد.
قطر اين طوفان از چند متر تا حدود 2كيلومتر و سرعت چرخيدن آن 320تا480 كيلومتر در ساعت است و سرعت صعود آن در مركز ممكن است به 320در ساعت كيلومتر برسد.[23]
2. هاريكن يا توفند
اسم ديگر آن تندباد دريايي است و به انگليسي tropical cyclone ناميده ميشود هاريكن طوفان هاي چرخندهايي كه بر روي اقيانوس هاي گرم حارّه اي يا استوايي كه با بارندگي شديد همراه است و داراي بادهاي تقويت شونده اي هستند ميباشند كه سرعت آنها حداقل 64نات(528/118كيلومتر در ساعت) ميباشد كه سواحل مناطق مختلف دنيا را در هم ميكوبند.
اين طوفانها قابليت توليد بادهاي خطرناك و باران هاي سيل آسا را دارند كه همه اين موارد موجب بروز خسارت فراوان و تلفات جاني در نواحي سواحل ميگردد.[24]
هاريكنها قويترين چرخندههاي حارهاي زمين هستند [25] و آنچه در هاريكنها مهم است و آن را از طوفانها و گردبادهاي ديگر متمايز ميكند رطوبت زياد دريا است لذا هاريكنها در درياها و سواحل آن اتفاق ميافتند نه در خشكي به همين، خاطر هاريكنها در روي آب های سردتر از 27 درجه سانتي گراد تشكيل نميشوند.[26]
فراوان ترين منطقه ی توليد توفند در دنيا، نواحي مركزي ايالات متحده است كه در آنجا هواي گرم و مرطوب خليج مكزيك در اتمسفر نزديك به سطح زمين و رود باد[27] جنوبي واقع در طبقات مياني اتمسفر همراه با هواي خشك و نيز رود باد بادهاي غربي در سطوح بالاي اتمسفر هر سه با هم وجود دارند. اين شرايط به ويژه در بهار و تابستان مهياست.[28]
3. تنوره ديو(dustdevil)
نوعي گردباد است كه به يك ستون هوایي متلاطم ضعيف گويند كه حركت دوراني دارد و برخلاف طوفان پيچنده به هيچ ابري متصل نيست.
اين جريانات هوايي بر روي خشكي و در زير آفتاب و هواي خشك به دور از شرايط متعارف طوفاني ايجاد ميشوند.[29]
نكته: بزرگترين منطقه گردبادخيز
بزرگترين منطقه گردباخيز جهان torndo alley در منطقه ميسيسيپي است و سالانه ميانگين 200 تورنادو در آن رخ ميدهد.[30]
فصل اول را در دو بند خلاصه ميكنيم:
1. آقاي هيوم كه يكي از شكاكان ولاادري گراهاي دنياي غرب است براي تشکیک در وجود خدا و انكار او به گمان خود بر برهان نظم اشكال وارد كرده که اشكال وی حول دو محور است:
الف) بين تمام اجزاء جهان نظم حاكم نيست در نتيجه وجود ناظم عليم از طريق برهان نظم برای جهان ثابت نمي شود.
ب) وجود حوادثي مانند طوفانها با حكمت الهي ناسازگار است.
2. در مقام پاسخ به اشكالات آقاي هيوم از طريق علوم تجربي مثل دانش جغرافيا با مطالعه حادثه طوفان كه از نظر آقاي هيوم منافات با حكمت الهي دارد وارد شديم.
بهمین خاطر در فصل اول نخست تعريف لغوي و اصطلاحي طوفان را در لغت فارسي و عربي بررسي كرديم. . سپس اقسام طوفان را بيان كرده و هر كدام را جداگانه تعريف كرديم.
در مجموع هفت نوع طوفان از طوفان هاي مهم را ذكر كرديم و براي جلوگيري از اطاله كلام از بيان اقسام ديگر طوفان صرف نظر كرديم. طالبين تفصيل ميتوانند به منابع مربوط مراجعه كنند.[31]
[1] . دويد هيوم ( david hume) از مردم اسكاتلند است و خانوادهاش او را براي داخل شدن در حوزه قضايي تربیيت ميكردند. اما رغبت به اين كار نكرد، در سفري به فرانسه رفت و به كارهاي علمي مشغول شدو تصنيفي را- كه از مهمترين آثار فلسفی اوست، به نام «كتاب طبيعت انسان» در بيست و هشت سالگي منتشر ساخت، بعد از چندي از فرانسه به ميهن خود بازگشت و زندگي سادهاي براي خود ترتیب داد و چند سالي مشغول تأليفي در تاريخ انگلستان بود و آن كتاب او را در رديف مورخان بزرگ درآورد. هيوم كم كم به شهرت رسيد تا آنجا كه به مقام معاونت وزارت رسيد اما زندگي سياسي را نپسنديد و به گوشهنشيني برگشت.
نظر هيوم در بُعد فلسفه:اندیشمندان از ديرباز قائل بودند كه فلسفه براي معرفت به حقيقت وجود است، ولي هيوم اين را قبول نداشت لذا قائل بود كار نخستي كه بايد كرد اين است كه ببينيم انسان تا چه اندازه توانایي دانش و معرفت دارد. علم هر چه باشد نتيجه عقل انسان است، به عبارت ديگر: بايد عقل و ادارك انسان را موضوع تحقيق و نقادي قرار داد. او قائل بود كه بايد در شرايط حصول علم و حكمت و منشأ تصورات فلسفي و حدود و صلاحيت آنها مطالعه كرد و در اين روش همان روشي كه در علوم طبيعي اختيار كردند بايد اختيار كرد(يعني همان تجربه).
خلاصه اينكه هيوم را فيلسوف نميتوان گفت بلكه وي نقاد فلسفه است.( فروغي، محمد علي، سیر حکمت در اروپا1/357).
نظر هيوم در اخلاق: به عقيده هيوم اساس همان است كه انسان جوياي خوشي است و بايد خوش باشد و براي خوش بودن بايد كار پسنديده كند و سود خود را در سود ديگران بداند، ميزان پسنديده بودن كار هم همان تصديق و تكذيب عموم است.
نظر هيوم در الهيات:وی می گفت براي اثبات صانع برهان« إنّي »ميآوردند كه وجود عالم خلقت دليل بر وجود خالق است و ليكن اين قياس درست نيست زيرا كه جهان به اين عظمت را قياس به مصنوعات ناچيز انسان مي كنند و به خالق منزلت كارگران بشري ميدهند. برهان« لمّي» هم كه ضرورت واجب را ميرساند مقنع نيست. از كجا كه وجود واجب ضروري باشد و اگر هم ضرورت داشته باشد از كجا كه خود ماده وجود ش واجب نباشد؟
در باب حكمت بالغه هم مي توان تشكيك كرد كه آيا خداوند عاجز است از افرینش عالمي كه در او شر و بدي نباشد؟ و نكته لطيف اين است كه همين وجود شر و بدي كه ميتواند مايه تشكيك وجود حكمت بالغه باشد در نزد عامه مايه اعتقاد به وجود قادر مطلق است براي اينكه مردم پناهگاهي ميخواهند كه ايشان را از آسيب شر و بدي محفوظ دارد.(همان ص363).
هيوم بر برهان نظم خدشههایي كرده و از آن هنگام تاكنون بسياري از غربيها را عقيده بر اين است كه برهان نظم – كه به عقيده آنها بزرگترين تكيهگاه الهيون است- از اعتبار افتاده است. بياعتبار شدن ادلّه ی اثبات خدا خصوصاً دليل نظم يكي از علل گرايش به ماديگري در جهان غرب است ( مطهری، مرتضی، مجموعه اثار1/537).
هيوم كتابي دارد به نام «محاورات درباره دين طبيعي» كه در آن كتاب، شخصي فرضي به نام«كلئانتس» از برهان نظم دفاع ميكند و شخصي فرضي ديگري به نام«فيلون» بر آن خدشه وارد ميسازد. البته هيوم شخصاً ما ترياليست نيست، بلكه او ميكوشد ثابت كند كه ادلّهاي كه اليهون اقامه كردهاند استحكام علمي ندارد همچنان كه ادلّه ی ماديون نيز چنين است.(همان ص538).
نظر هيوم در بُعد معرفت شناسي: هيوم از نظر فلسفي، شكاك و «لاادري است» وي به پيروي جان لاك قائل به اصالت حس بود و جميع معلومات را مستند به حس می دانست هيوم با آنكه مبدأ علم را حس شمرد ولي هيچ گونه ارزش و اعتباري براي ادراكات حسي قائل نشده و حتي وجود خارجي محسوس را نيز انكار كرده است.(همان ج6ص186).
[2] .مطهری، مرتضی،1 /541،نقل از ريچارد پاپكين و آوروم استرول، كليات فلسفه، ترجمه دكتر سيد جلال مجتبوي، ص212و225.
[3] . قدردان قراملكي، محمدحسن، کلام فلسفی ص57.
[4]. نظم علّي(فاعلي): ربط و پيوندي كه شي با علت خود دارد يعني اينكه از هر چيزي،چيزي صادر نميشود و هر چيزي معلول هر چيز نيست بلكه علت خاص معلول خاص دارد به عبارت ديگر علت غايي لزوم سنخيت خاص هر فعل با فاعل است مثل آتش و حرارت كه آتش علت حرارت است و حرارت هم معلول آتش.( جوادی آملی، عبدالله، تبیین براهین اثبات خدا ص25)
[5]. نظم غائي: همان ريط و هماهنگي بين اجزاء يك شي است به عبارت دیگر علت غایی لزوم ربط تکاملی مخصوص هر موجود غیر واجب با هدف معین است (مثلاً ربط بين اجزاء چشم براي تحقق يك غايت كه ديدن باشد) ،(همان) يا بين چند شيء، كما و كيفاً براي حصول به يك هدف ويژه و خاص كه سه قسم ميشود:الف)بین اجزا واعضاء یک فرد از یک ماهیت:مثل تمام تشکیلات چشم از مردمک گرفته تا پرده های مختلف آن و مخروطها و اعصاب بینایی و...آن چنان با یکدیگر هماهنگی دارند که هدف معینی به نام بینایی را تحقق می بخشند ب) بين افراد يك ماهيت: مثل ربط بين مادر و طفل كه از پستان مادر شير ميخورد و اين شير با معده بچه سازگار است و اين ربط و هماهنگي براي يك غايتي است كه ابقاء حيات بچه است.(سبحانی جعفر مدخل مسایل جدید در علم کلام ج1ص75)
ج) بين افراد ماهيتهاي مختلف: مثل ربط هايي كه بين درختها و انسانها و حيوانات است كه الآن از درختها تعبير بر شش هاي زمين ميكنند كه آنها دياكسيد كربن را ميگيرند و اكسيژن پس ميدهند و حيوانات و انسانها از اكسيژن استفاده ميكنند و دياكسيد كربن پس ميدهند، نتيجه اين فعل و انفعال بقاي حيات آنها است.
نظم مورد نظر در برهان نظم، نظم غایي است چون نظم علّي، مورد مشترك بين مادي و الهي است ولي ما در برهان نظم درصدد اثبات ناظم عليم براي جهان هستيم كه اثبات ناظم عليم براي جهان در گرو اثبات نظم غائي عالم است.
اختلاف الهي با مادي در نظم غائي است او منكر وجود هدفي ماوراء عالم براي عالم است، لذا مادي نميخواهد بگويد ديدن در جهان تحقق ندارد، او ميگويد اين عمل ديدن هدف از پيش تعيين شده براي اجزاء چشم نيست تا فاعلي عالم باشد و هدف را در نظر بگيرد و اين اجزاء را در راستاي آن هدف هماهنگ كند.
[6] .دهخدا، علي اكبر، لغت نامه دهخدا،9/13716.
[7] .ابن منظور، محمد بن مكرم، لسان العرب، 9/161.
[8] .راغب اصفهاني، حسين بن محمد، المفردات في غريب القرآن، ص313.
[9](www.tebyan.net
[10] .همان.
[11](www.avar bardari.com.
[12] .همان.
[13] .كاوياني، محمدرضا و عليخاني، بهلول، مباني آب و هواشناسي، ص322.
[14]( www..avar bardari.com.
[15] .همان.
[16] )www.fa.wikipedia.org
[17] .اسماعيل، فرجي، هوا و اقليم شناسي، ص138.
[18] .tornadoes اسم ديگر تورنادو طوفان رعد و برق است به عبارت ديگر طوفان رعدوبرق بسيار قوي را تورنادو گويند.
[19] .ابري است خيلي متراكم با توسعه عمودي خيلي زياد كه بشكل كوه و يا برج عظيمي ظاهر ميشود و قسمت فوقاني قلّه اين ابر صاف و بلورهاي يخي وجود دارد اين ابرها غالباً شامل دانههاي برف-گلولههاي يخ و يا تگرگ نيز ميباشد. و به شكل رشتههاي پر و مسطح ميباشد و اين قسمت از ابر گاهي بشكل سندان درميآيد. و سطح تحتاني آن نيز تيره و بشكل قلوه سنگ«گرد و مدور» ظاهر ميشود كه بارندگي ازا ين ابر، شديد و طوفان زا است.(قائمي، هوشنگ، مباني هواشناسي ص72).
[20] .طوفان تندري: در هواي گرم و مرطوب ايجاد ميشود و اغلب با تگرگ، بادهاي شديد و طوفانهاي پيچيده همراهند و در عرضهاي پايين تر توفندها و طوفانهاي استوائي نيز با آنها همراه ميشوند.(www.gsinet.ir).
[21] (www.roshd.com
[22] (www.semgeogroup.blogfa.com/ بي.جي.ريتالاك، ترجمه احمد نوحي، هواشناسي عمومي،1/166.
[23] (www.fa.wikipedia.org
[24] (www.clody.ir
[25] (www.cloudy sky.ir
[26] .جعفر پور، ابراهيم، اقليم شناسي، ص124.
[27]. رودباد يا جت استريمها (jat stream) يك جريان هواي با سرعت بالا ميباشد كه به صورت يك تونل باد فرضي در ارتفاعات حدود يازده هزار متر بالاي اتمسفر زمين ديده ميشود.
[28] قائمی، هوشنگ،.مباني آب و هواشناسي، ص327.
[29] (www.fa.wikipedia.org
[30] (www.aftab.ir
[31] . ميتوانيد به سايتهاي www.avardari.com و سايت www.fa.wikipedia.org مراجعه كنيد.
